# Środki składniowe

https://langs123.com/pl/ukrainian/stylistics/syntactic-devices/
CEFR B2–C2 · 2026-10-19 · CC BY 4.0, langs123 contributors (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/)

> Zwrot do adresata, elipsa, powtórzenie, porównanie, dopowiedzenie i pytanie retoryczne wzmacniają myśl; każdy środek ma swoją budowę i interpunkcję. Po stopniu wyższym stosuje się trzy konstrukcje: ніж + mianownik, за + biernik, від + dopełniacz: Він ви́щий, ніж я. Він ви́щий за мене́. Він ви́щий від мене́.

## Ściąga

| Zagadnienie | Zasada | Przykład | Polski |
| --- | --- | --- | --- |
| Zwrot do adresata | w dowolnym miejscu zdania, między przecinkami | Прочита́йте, Ві́кторе, цю кни́жку. | Proszę, Viktorze, przeczytać tę książkę. |
| Elipsa | w odpowiedzi zostaje tylko to, co nowe | Щасли́вої доро́ги! — Дя́кую, і вам. | Szczęśliwej drogi! — Dziękuję, wzajemnie. |
| Powtórzenie | podwojony zaimek pytajny dopytuje | Окса́на ви́грала олімпіа́ду! — Хто-хто? | Oksana wygrała olimpiadę! — Kto, kto? |
| Stopień wyższy | ніж, за lub від | Окса́на моло́дша, ніж я. / Окса́на моло́дша за мене́. / Окса́на моло́дша від мене́. | Oksana jest młodsza niż ja. / Oksana jest młodsza ode mnie. / Oksana jest młodsza ode mnie. |
| Porównanie obrazowe | як lub мов i obraz | Вода́ чи́ста, як сльоза́. | Woda jest czysta jak łza. |
| Dopowiedzenie | apozycja stoi w tym samym przypadku | Мій брат, лі́кар, живе́ в Оде́сі. | Mój brat, lekarz, mieszka w Odessie. |
| Pytanie retoryczne | odpowiedź jest oczywista i nikt jej nie oczekuje | Хто ж не лю́бить рі́дне мі́сто? | Któż nie kocha rodzinnego miasta? |
| Tekst | pytanie otwiera, powtórzenie podkreśla | Що ми зна́ємо про рі́дне мі́сто? | Co wiemy o naszym rodzinnym mieście? |
| Zwrot do adresata | przymiotnik stoi w mianowniku, rzeczownik w wołaczu | Шано́вний па́не го́лово! | Szanowny Panie Przewodniczący! |
| Pytanie potwierdzające | чи не так po twierdzeniu | Ми всі хо́чемо ми́ру, чи не так?.. | Wszyscy pragniemy pokoju, prawda?.. |
| Pułapka | від wymaga dopełniacza | Окса́на моло́дша від мене́. | Oksana jest młodsza ode mnie. |
| Pułapka | w miejscu pominiętego czasownika stawia się myślnik | Я люблю́ я́блука, а Макси́м — гру́ші. | Ja lubię jabłka, a Maksym — gruszki. |

## Przegląd

- Zwrot do adresata, apozycję i wyrażenie porównawcze w środku zdania wydziela się przecinkami z obu stron: Дя́кую, Окса́но, за допомо́гу. / Андрі́й, мій сусі́д, ча́сто гуля́є тут. / Дити́на, мов а́нгел, спить. — Dziękuję, Oksano, za pomoc. / Andrii, mój sąsiad, często tu spaceruje. / Dziecko, jak anioł, śpi.

## Zwrot do adresata

| Miejsce | Przykład | Polski |
| --- | --- | --- |
| na początku zdania | Ві́кторе, прочита́йте цю кни́жку. | Viktorze, proszę przeczytać tę książkę. |
| w środku zdania | Прочита́йте, Ві́кторе, цю кни́жку. | Proszę, Viktorze, przeczytać tę książkę. |
| na końcu zdania | Прочита́йте цю кни́жку, Ві́кторе. | Proszę przeczytać tę książkę, Viktorze. |

- Formy zwrotu do adresata: Wołacz.

| Do kogo | Formuła | Polski |
| --- | --- | --- |
| do słuchaczy na sali | Па́ні і пано́ве! | Panie i Panowie! |
| do przewodniczącego zebrania | Шано́вний па́не го́лово! | Szanowny Panie Przewodniczący! |
| do przyjaciela | Дороги́й дру́же! | Drogi przyjacielu! |

- Przymiotnik w zwrocie do adresata ma formę mianownika, rzeczownik — wołacza: Шано́вна па́ні Окса́но! — Szanowna Pani Oksano!

## Elipsa

| Pominięcie | Przykład | Polski |
| --- | --- | --- |
| w odpowiedzi brakuje słów życzenia | Щасли́вої доро́ги! — Дя́кую, і вам. | Szczęśliwej drogi! — Dziękuję, wzajemnie. |
| w drugiej części brakuje tego, co już powiedziano | І́гор іде́ на ле́кцію, і О́ля тако́ж збира́ється. | Ihor idzie na wykład, a Olia też się wybiera. |
| w łańcuchu replik zostaje tylko to, co nowe | О́ля вже поверну́лася з Ха́ркова? — Так. — А коли́? — У субо́ту. | Olia już wróciła z Charkowa? — Tak. — A kiedy? — W sobotę. |
| zmienia się okolicznik, orzeczenie jest wspólne | Ми вже були́ в музе́ї, і в теа́трі тако́ж. | Byliśmy już w muzeum, w teatrze też. |
| orzeczenia brak, w jego miejscu stoi myślnik | Я люблю́ я́блука, а Макси́м — гру́ші. | Ja lubię jabłka, a Maksym — gruszki. |
| pominięte jest całe orzeczenie, zmienia się podmiot | Я вже прочита́в цю кни́жку, і Ві́ктор тако́ж. | Przeczytałem już tę książkę, Viktor też. |

- Spójniki а i і: Spójniki.

## Powtórzenie

| Forma | Znaczenie | Przykład | Polski |
| --- | --- | --- | --- |
| хто-хто, що-що | dopytuje ze zdziwieniem | Окса́на ви́грала олімпіа́ду! — Хто-хто? | Oksana wygrała olimpiadę! — Kto, kto? |
| де-де, коли́-коли́ | dopytuje o miejsce lub czas | Зустрі́немося бі́ля фонта́на. — Де-де? | Spotkajmy się przy fontannie. — Gdzie, gdzie? |
| куди́-куди́, а… | to, co wymienione, jest pewne, reszta — wątpliwa | Куди́-куди́, а до Льво́ва я пої́ду обов’язко́во. | Dokąd jeszcze, tego nie wiem, ale do Lwowa pojadę na pewno. |

## Porównanie

| Stopień wyższy | Przykład | Polski |
| --- | --- | --- |
| ніж + mianownik | Окса́на моло́дша, ніж я. | Oksana jest młodsza niż ja. |
| за + biernik | Окса́на моло́дша за мене́. | Oksana jest młodsza ode mnie. |
| від + dopełniacz | Окса́на моло́дша від мене́. | Oksana jest młodsza ode mnie. |
| przysłówek w tych samych konstrukcjach | Вона́ бі́гає шви́дше, ніж я. / Вона́ бі́гає шви́дше за мене́. / Вона́ бі́гає шви́дше від мене́. | Ona biega szybciej niż ja. / Ona biega szybciej ode mnie. / Ona biega szybciej ode mnie. |

- Formy stopnia wyższego: Stopniowanie.

| Porównanie obrazowe | Przykład | Polski |
| --- | --- | --- |
| як po przymiotniku | Вода́ в о́зері чи́ста, як сльоза́. | Woda w jeziorze jest czysta jak łza. |
| мов po przymiotniku | Ліс стої́ть ти́хо, мов зачаро́ваний. | Las stoi cicho, jakby zaczarowany. |
| як po czasowniku | Маши́на працю́є, як годи́нник. | Maszyna działa jak zegarek. |
| мов po czasowniku | Хло́пчик стриба́є, мов м’яч. | Chłopiec skacze jak piłka. |
| obraz jest rzeczownikiem, czasem rozbudowanym | Вона́ висо́ка, як топо́ля. / Її́ го́лос затремті́в, мов лист на вітрі́. | Jest wysoka jak topola. / Jej głos zadrżał jak liść na wietrze. |

## Dopowiedzenia

| Środek | Przykład | Polski |
| --- | --- | --- |
| там, де i zdanie podrzędne | Ми зустрі́лися там, де коли́сь стоя́в стари́й млин. | Spotkaliśmy się tam, gdzie kiedyś stał stary młyn. |
| apozycja po rzeczowniku | Мій брат, лі́кар, живе́ в Оде́сі. | Mój brat, lekarz, mieszka w Odessie. |
| wyraz miejsca i grupa wyrazów, która go dopowiada | Ми зупини́лися там, бі́ля старо́го мо́сту, і чека́ли дру́зів. | Zatrzymaliśmy się tam, przy starym moście, i czekaliśmy na przyjaciół. |
| apozycja rozbudowana | Іва́н Франко́, відо́мий письме́нник і вче́ний, жив у Льво́ві. | Iwan Franko, znany pisarz i uczony, mieszkał we Lwowie. |
| apozycja po я w tekście urzędowym | Я, Окса́на Ковале́нко, студе́нтка дру́гого ку́рсу, прошу́ нада́ти мені́ гурто́житок. | Ja, Oksana Kovalenko, studentka drugiego roku, proszę o przyznanie mi miejsca w akademiku. |

- Apozycja stoi w tym samym przypadku co wyraz, który dopowiada: Я розмовля́в із Андрі́єм, на́шим сусі́дом. — Rozmawiałem z Andrii, naszym sąsiadem.

## Pytanie retoryczne

| Forma | Przykład | Polski |
| --- | --- | --- |
| хто ж: odpowiedź jest oczywista | Хто ж не лю́бить рі́дне мі́сто? | Któż nie kocha rodzinnego miasta? |
| хто б i tryb warunkowy: zdziwienie | І хто б міг це передба́чити? | I któż mógłby to przewidzieć? |
| чи не так po twierdzeniu | Ми всі хо́чемо ми́ру, чи не так?.. | Wszyscy pragniemy pokoju, prawda?.. |
| Як Ви вважа́єте: uprzejme pytanie do rozmówcy | Чи справедли́ве це рі́шення? Як Ви вважа́єте? | Czy ta decyzja jest sprawiedliwa? Jak Pan uważa? |

- Pytania i przeczenia: Pytania i przeczenie.

## Środki w tekście

| Środek | Co robi | Przykład | Polski |
| --- | --- | --- | --- |
| pytanie na początku | otwiera temat | Що ми зна́ємо про рі́дне мі́сто? | Co wiemy o naszym rodzinnym mieście? |
| pytanie w środku | prowadzi do nowej myśli | Що ж ста́лося да́лі? | I co się stało dalej? |
| pytanie na końcu | zostawia czytelnika z myślą | Чи не час нам заду́матися? | Czy nie czas, żebyśmy się zastanowili? |
| powtórzenie | podkreśla to, co najważniejsze | Ми ві́рили. Ми ві́рили в перемо́гу. Ми ві́рили, коли́ всі мовча́ли. | Wierzyliśmy. Wierzyliśmy w zwycięstwo. Wierzyliśmy, gdy wszyscy milczeli. |

## Typowe błędy

| ✗ | ✓ | Zasada |
| --- | --- | --- |
| Окса́на моло́дша від я. | Окса́на моло́дша від мене́. | від wymaga dopełniacza |
| Окса́на моло́дша за я. | Окса́на моло́дша за мене́. | за wymaga biernika |
| Вода́ чи́ста, ніж сльоза́. | Вода́ чи́ста, як сльоза́. | ніж stoi po stopniu wyższym; obraz wprowadzają słowa як lub мов |
| Я люблю́ я́блука, а Макси́м гру́ші. | Я люблю́ я́блука, а Макси́м — гру́ші. | w miejscu pominiętego czasownika stawia się myślnik |
| Шано́вний па́не голова́! | Шано́вний па́не го́лово! | rzeczownik w zwrocie do adresata ma formę wołacza |